Brengt kunst dichterbij
LARTA.nl
Brengt kunst dichterbij
LARTA.nl
Brengt kunst dichterbij
LARTA.nl
Wanneer u contact opneemt met the Passionate Artist om lid te worden, vragen wij u om een stukje te schrijven, foto's in te leveren, etc. The Passionate Artist post zelf het werk. U kunt op elk moment van de maand een mail sturen om uw advertentie aan te passen, evenementen toe te laten voegen, etc.
Wij zullen dat zo snel mogelijk voor u aanpassen, idealiter dezelfde dag nog.
Wanneer u contact opneemt met the Passionate Artist om lid te worden, vragen wij u om een stukje te schrijven, foto's in te leveren, etc. The Passionate Artist post zelf het werk. U kunt op elk moment van de maand een mail sturen om uw advertentie aan te passen, evenementen toe te laten voegen, etc.
Wij zullen dat zo snel mogelijk voor u aanpassen, idealiter dezelfde dag nog.
INTERVIEWS
Wat beweegt een kunstenaar?
Wat is kunst voor kunstenaars?
Hoe zijn ze begonnen?
Welke tips willen ze meegeven?
Aukje Nauta
'We zijn allemaal imperfect. Waarom doen we dan alsof we perfect zijn?'
Aukje is psycholoog, wetenschapper, schrijver en – sinds kort – theatermaker. In haar theatercolleges verbindt ze wetenschappelijke inzichten met persoonlijke verhalen, humor en zelfonthullingen. Haar belangrijkste thema: schaamte. Want juist datgene waarvoor we ons schamen, kan volgens haar ook een bron van verbinding zijn.
Stel jezelf eens voor aan onze LARTA-lezers
Ik ben Aukje, 59 jaar, en ik heb twee volwassen dochters van 33 en 30 jaar. Ik studeerde psychologie in Groningen en specialiseerde me daarna in conflicthantering binnen organisaties. Voor mijn proefschrift onderzocht ik hoe mensen met conflicten omgaan.
Ik heb een vriend, en dat is meteen gecompliceerd: hij heeft nog een vrouw, waarmee hij getrouwd is. Er is niets geheims aan, iedereen in onze directe omgeving weet ervan. Misschien raakt dat ook aan dit thema, omdat het schaamtegevoelens oproept. Maar daar komen we later nog op terug.
Na mijn promotie ben ik lange tijd in de wetenschap blijven werken. Vervolgens ben ik bij TNO aan de slag gegaan, omdat daar voor mij onderzoek en praktijk mooi samenkwamen. Ik bleef publiceren en werd uiteindelijk bijzonder hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. Na mijn tijd bij TNO heb ik een aantal jaar als consultant gewerkt. Daarna richtte ik mijn eigen adviesbureau op. Ik adviseerde organisaties over hoe mensen met elkaar omgaan, hoe ze kunnen blijven leren en groeien en vooral hoe ze conflicten op een goede manier kunnen hanteren.
Eigenlijk heb ik altijd twee kanten in mijn werk gecombineerd: onderzoek en praktijk, wetenschap en advies. Die combinatie vormt nog steeds de rode draad in wat ik doe.
Wanneer kwam het theater op je pad?
Dat kwam eigenlijk via mijn huidige vriend. Hij heeft een soort trainingsbureau en heeft een achtergrond in het theater. Hij is opgeleid als theaterregisseur en heeft onder andere voorstellingen gemaakt met dakloze mensen, zowel in Nederland als in Amerika. Zelf staat hij ook op het podium. Toen ik nog vooral lezingen gaf vanuit mijn wetenschappelijke achtergrond, gaf hij me advies hoe ik daarin ook verhalen zou kunnen verwerken. Als wetenschapper vertel je vooral feiten en cijfers: hoeveel procent van de mensen iets heeft of doet, wat onderzoek aantoont en welke theorie dat verklaart. Dat is inhoudelijk interessant, maar kan ook abstract blijven. Als je mensen echt wilt raken en iets bij hen in beweging wilt zetten, werken verhalen en emoties vaak veel sterker. Ik vond lezingen geven sowieso al erg leuk. Mijn vriend werd vervolgens een beetje informeel mijn regisseur. We ontdekten dat we het heel leuk vonden om samen te werken. Theater bood mij een nieuwe manier om mijn wetenschappelijke kennis met een publiek te delen. En dan vooral in de vorm van een Theatercollege, iets wat je momenteel meer en meer in de theaters ziet.
״Als je mensen echt wilt raken en iets bij hen in beweging wilt zetten, werken verhalen en emoties vaak veel sterker dan cijfers en theorie.״
- Aukje Nauta.
Waarover wilde je dan vertellen?
Over schaamte. Ik ben al lange tijd geïnteresseerd in dialoog op de werkvloer. Wat mensen vaak belemmert om echt openhartig met elkaar te praten, is schaamte. Tijdens corona schreef ik daarover het boek “Nooit meer doen alsof”. Daarna ben ik veel lezingen over schaamte gaan geven. Ik merkte alleen dat organisaties niet snel iemand inhuren voor een lezing die simpelweg ‘over schaamte’ gaat. Ze noemen het liever ‘psychologische veiligheid’, een term die inmiddels bijna managementjargon is geworden. Terwijl ik juist dacht: ik wil het gewoon over schaamte hebben. Uiteindelijk besloot ik het op mijn eigen manier te doen. Niet alleen als zakelijke spreker die organisaties vertelt wat ze beter kunnen doen, maar als theatermaker die een onderwerp op een persoonlijke en toegankelijke manier voor een breed publiek tot leven brengt. Dat is de beweging die ik heb gemaakt: vertellen over schaamte op mijn eigen manier. Niet alleen voor mensen in organisaties, maar voor mensen in het algemeen.
Wat is jouw missie?
Ik wil wetenschap en verhalen met elkaar verbinden en ervoor zorgen dat mensen anders naar huis gaan dan ze zijn gekomen. Als mensen elkaar dankzij openhartige gesprekken beter begrijpen, ontstaat er verbinding. We durven vaak niet te vertellen waar we ons voor schamen. Maar als we dat wél doen en de ander vervolgens zegt: ‘Dat herken ik’, ontstaat er meteen diepgaand contact.
Dat lukt mijzelf overigens ook niet altijd. Het blijft voor iedereen een zoektocht.
Waarom is schaamte zo belangrijk?
Schaamte is een belangrijke emotie. Schaamte is angst voor afwijzing, en vooral een sociale en morele emotie. We hebben schaamte nodig om in een groep te kunnen functioneren. Je laat bijvoorbeeld niet zomaar een scheet tijdens een vergadering en je gaat niet respectloos met elkaar om. Als je dat wel doet, loop je het risico dat je uit de groep wordt gezet. Schaamte beschaaft ons: het zorgt ervoor dat we ons enigszins netjes gedragen en binnen bepaalde sociale normen blijven. Net zoals fysieke pijn ons beschermt tegen lichamelijk gevaar, helpt schaamte ons om sociaal te overleven. Het is een vorm van sociale pijn die ontzettend intens kan zijn. Maar schaamte heeft ook een andere kant: tegenover de angst voor afwijzing staat het verlangen naar verbinding. Dat zijn eigenlijk twee kanten van dezelfde medaille.
״Schaamte beschaaft ons: het zorgt ervoor dat we ons enigszins netjes gedragen en binnen bepaalde sociale normen blijven. Net zoals fysieke pijn ons beschermt tegen lichamelijk gevaar, helpt schaamte ons om sociaal te overleven.”
- Aukje Nauta.
Wanneer wordt schaamte een probleem?
Schaamte zorgt ervoor dat je je tot op zekere hoogte aanpast, maar soms wordt het harnas veel te groot. Dan ben je voortdurend bezig met de vraag: wat mag ik wel vertellen en wat niet? We willen allemaal ons beste zelf laten zien. Je kunt je eigenlijk nooit volledig emotioneel blootgeven. We hebben allemaal geheimen en dingen die we liever niet delen. Juist het voortdurend afwegen van wat je wel en niet laat zien, speelt een belangrijke rol in hoe we met elkaar omgaan. Soms kan dat vermoeiend zijn; dan moet je jezelf continu ‘groot houden’, kun je niet echt jezelf zijn. Dat kan stressvol zijn, bijvoorbeeld als je net doet alsof je alles kan en weet, terwijl je in werkelijkheid steeds bang bent door de mand te vallen.
Hoe laat je mensen daar over nadenken?
Ik gebruik bijvoorbeeld weleens een dialoog-werkvorm die ‘De Biecht’ heet. Dan vraag ik: wanneer en voor wie was je niet de mens die je eigenlijk wil zijn? Als mensen daarover in kleine groepen van zo’n zes mensen voorbeelden uitwisselen, dan kunnen ze daarna bespreken welke patronen ze zien, en hoe ze die willen doorbreken. Zodat je als groep mensen opener en eerlijker met elkaar kunt omgaan.
Het liefst geef ik een theatercollege gevolgd door een dialoogsessie. Zelfonthulling roept namelijk vaak zelfonthulling op. Daarom vertel ik tijdens mijn lezingen en theatercolleges ook dingen over mezelf. Bijvoorbeeld over de tijd dat ik kroonlid was van de SER, de Sociaal-Economische Raad. Tijdens een vergadering had iemand het ineens over de ‘macrostabiele discontovoet’. Ik had geen idee wat dat was. Maar ik durfde ook niet te vragen wat het was, uit angst dat mensen zouden denken dat ik niet deskundig genoeg was. Door dit soort voorbeelden te vertellen, ontstaat ontspanning en durven mensen zelf ook makkelijker hun schaamtes en blunders te delen.
״Zelfonthulling roept vaak zelfonthulling op. Daarom vertel ik tijdens mijn voorstellingen ook gênante dingen over mezelf.”
- Aukje Nauta.
Daar is toch behoorlijk wat moed voor nodig, lijkt me. Hoe ben je zo open en krachtig geworden?
Stap voor stap. Als je iets uitprobeert en ontdekt dat je niet wordt afgewezen, durf je de volgende keer iets meer. In mijn boek vertel ik bijvoorbeeld ook over mijn open relatie en over allerlei blunders die ik zelf heb meegemaakt. Aanvankelijk vond ik dat spannend. Toen mijn boek net uit was, heb ik er zelfs vier nachten van wakker gelegen. Ik dacht: nu neemt niemand me ooit nog serieus, nu krijg ik nooit meer serieuze adviesopdrachten. Dat bleek totaal niet het geval. Integendeel misschien wel.
We laten ons vaak ten onrechte leiden door schaamte. Tegelijkertijd moet je oppassen dat je niet doorslaat. Als je alles zomaar deelt, wordt het emotionele incontinentie. Het blijft een kwestie van doseren en balanceren.
״Als je iets uitprobeert en ontdekt dat je niet wordt afgewezen, durf je de volgende keer iets meer.”
- Aukje Nauta.
Wat gebeurt er als mensen hun masker laten vallen?
Dat ervaren mensen vaak als bevrijdend. Je kunt dan jezelf zijn, en anderen zien iemand die authentiek is, waardoor zij ook meer zichzelf durven te zijn. We leven in een wereld die sterk gericht is op prestaties. Tegelijkertijd zit onder die prestatiedruk een enorm verlangen naar authenticiteit. We zijn allemaal imperfect, maar doen vaak alsof we perfect zijn. Dat is ontzettend vermoeiend. Zeker jongere mensen hebben veel last van sociale vergelijking, want als je jong bent, ben je nog zoekende naar wat je wil en wie je bent in werk en leven. Je doet het nooit goed genoeg, want er is altijd iemand met een mooier lichaam, een leuker huis, een betere baan of een interessanter leven. Ik denk echt: hou op met jezelf voortdurend te vergelijken.
״We zijn allemaal imperfect, maar doen vaak alsof we perfect zijn. Dat is ontzettend vermoeiend.”
- Aukje Nauta.
Waar moeten we volgens jou beter in worden?
In durven afwijken van de norm. Als iemand afwijkt van een maatschappelijke norm, maar daarmee niemand kwaad doet, waarom zouden we die persoon dan daarop afrekenen?
Voor wie is jouw theatercollege bedoeld?
Eigenlijk voor iedereen. Wat ik zo interessant vind, is hoe divers het publiek is, vooral qua leeftijd.
Er komen mensen van mijn leeftijd die hun volwassen kinderen meenemen, maar ook twintigers en dertigers die samen met hun ouders en zelfs grootouders komen. Juist die ontmoeting tussen verschillende generaties vind ik waardevol. Voor pubers is het misschien nog iets te cringe.
Pubers en twintigers schamen zich het meest, zo blijkt uit onderzoek. Als je op het podium bespreekt waar zij zich voor schamen, kan dat een opening bieden om er na afloop met hun ouders over te praten. En dat kan de onderlinge band versterken.
Wat hoor je van mensen na afloop?
Mensen vertellen bijvoorbeeld dat ze na de voorstelling op de terugweg zulke mooie gesprekken hebben gehad. Een vrouw vertelde me dat ze na de voorstelling thuis verder had gepraat met haar zoon van in de twintig. Er waren ook vrienden bij. Voorafgaand aan de voorstelling dacht ze: ik schaam me eigenlijk nergens voor. Maar tijdens de voorstelling besefte ze dat ze wel degelijk schaamte kende. Dat vertelde ze aan haar zoon en zijn vrienden. Daarna begonnen ook alle jongens te vertellen waar zij zich voor schaamden. Dat vind ik mooi: schaamte delen werkt aanstekelijk. Als één iemand zich kwetsbaar opstelt, ontstaat er ruimte voor anderen om dat ook te doen. Als ik dat soort reacties na mijn voorstelling krijg, word ik helemaal blij. Dan gebeurt precies wat ik wil bereiken: dat er een goed en open gesprek ontstaat.
Waar komt jouw interesse in verbinding vandaan?
Eigenlijk vanuit mijn puberteit. Ik vond het ontzettend moeilijk om contact te maken met andere mensen. Ik had wel allerlei hobby’s: ik danste, deed gymnastiek, maakte muziek. In Drachten werd ieder jaar een grote voorstelling gemaakt door een amateurtheatermaker die ook directeur van de schouwburg was. Ik zat in de dansploeg. Iedereen was daar heel extravert en ik was verlegen. Op een gegeven moment zei iemand tegen me: ‘Jij bent altijd zo stil.’ Dat raakte precies mijn pijnpunt. Ze bedoelde het waarschijnlijk helemaal niet zo, maar ze drukte precies op mijn kwetsbaarste plek: ik was verlegen en wist niet goed hoe ik mezelf in een groep moest gedragen. Ik dacht toen: dat wil ik leren. Daarom ben ik psychologie gaan studeren. Ik wilde begrijpen hoe mensen zich in groepen gedragen. Ik was altijd de waarnemer: wie is de leider, wie is populair en wie niet? Waarom wordt iemand gepest? Doordat ik het zelf zo lastig vond om me in groepen te bewegen, ben ik me erin gaan verdiepen en heb ik er uiteindelijk mijn vak van gemaakt. Dat is misschien ook een vorm van je schaamte als krachtbron gebruiken: iets waar je zelf mee worstelt proberen te begrijpen en daar je werk van maken.
Hoe voelt het nu om op het podium te staan?
Het blijft altijd spannend. Je hebt het nooit helemaal in de hand. Soms hoor ik mezelf praten, dan ben ik te zelfbewust. Maar meestal, tijdens de première, voelt het alsof het publiek me optilt en dan ben ik helemaal op mijn plek, helemaal aanwezig in het moment.
Wat is jouw belangrijkste tip voor beginnende theatermakers of mensen met faalangst?
Zeg niet tegen jezelf: ik moet succes hebben. Ga voor het plezier. Het contact met het publiek helpt daarbij. Mensen in de zaal willen net als jij een leuke avond hebben. Wat mij heeft geholpen, was een TED Talk die ik ooit zag waarin een singer-songwriter vertelde dat hij een lied had gemaakt over hoe bang hij is om vals te zingen. Met daarin bewust hoge tonen die hij niet kan halen, zodat hij ook echt vals gaat zingen . Als hij daarmee zijn concert begint, dan verdwijnt zijn faalangst als sneeuw voor de zon. Je moet jezelf toestaan dat je mag falen. Je moet van presteren naar spelen gaan. Daarom organiseer ik ook try-outs. Een try-out hoeft immers niet perfect te zijn.
״Je moet jezelf toestaan dat je mag falen. Je moet van presteren naar spelen gaan.”
- Aukje Nauta.
Hoe blijf je zo speels en authentiek?
Door eigenlijk nooit het gebaande pad te kiezen. Ik heb nooit gedacht: wat hoort er bij iemand met deze positie? Toen ik begon met werken, zat ik bij een adviesbureau, terwijl ik tegelijkertijd wilde promoveren. Daarna ben ik mijn banen steeds blijven combineren: wetenschap en praktijk, onderzoek en advies. Inmiddels combineer ik wetenschap met theater. Ik wil mezelf niet in een hokje laten stoppen. Dat komt ook voort uit nieuwsgierigheid. Tegelijkertijd heb je wel een bepaalde zekerheid nodig om die ruimte te kunnen nemen. Ik heb niet alles opgegeven met het idee: ik zie wel wat er gebeurt. Ik heb altijd relatief veilige sprongen gemaakt. Je hebt een bepaalde ondergrens qua baan- en inkomenszekerheid nodig om te kunnen spelen.
Ik zit nu in een luxe fase van mijn carrière. Met mijn lezingen en advieswerk verdien ik voldoende, waardoor het theater niet meteen mijn volledige inkomen hoeft op te leveren. Daardoor gaat het voor mij ook niet primair om geld verdienen, maar om de dingen doen die ik leuk en waardevol vind. Als geld mijn belangrijkste drijfveer was geweest, had ik waarschijnlijk een heel andere carrière gehad.
Hoe ontstond het idee voor het theatercollege?
Eigenlijk heb ik het theatercollege niet zelf bedacht. Ik werd ooit gevraagd door de Universiteit van Nederland. Zij maken filmpjes en podcasts waarin wetenschappers hun vakgebied op een laagdrempelige manier aan een groot publiek uitleggen. Alle veertien Nederlandse universiteiten waren daarbij betrokken. Wetenschappers maakten korte talks van ongeveer twintig minuten, die vervolgens aan elkaar werden gepraat door een cabaretier. Ik heb toen een seizoen lang met de Universiteit van Nederland langs theaters gereisd. Er was een pool van veertien wetenschappers en uiteindelijk heb ik mijn verhaal zes keer kunnen vertellen.. Ik vond het geweldig. Dus toen dacht ik: ik ga me richten op een theatercollege.
Hoe heb je het proces van het schrijven van het boek ervaren?
Ik heb meerdere boeken geschreven, maar ‘Nooit meer doen alsof’ was mijn eerste boek voor een groter publiek. Ik vond het best een intensief proces. Je moet je eigen stijl vinden, de juiste voorbeelden zoeken en een goede opbouw maken. Tegelijkertijd vind ik juist de dingen die moeilijk zijn interessant: je daagt jezelf uit. In 2019 bedacht ik dat ik een boek over schaamte wilde schrijven. Eerst maakte ik er een lezing over en daarna ben ik gaan schrijven. In maart 2020 viel mijn agenda door corona volledig leeg. Toen ben ik echt gaan schrijven. Het boek verscheen in augustus 2021.
Hoe ziet een theatercollege er eigenlijk uit?
Het is niet super theatraal. De vorm is eigenlijk heel eenvoudig: er is belichting en er zijn wat muziekjes aan het begin. Verder vertel ik vooral veel verhalen. Het houdt het midden tussen een lezing en theater, bijna cabaret. Ik vertel over wetenschappelijk onderzoek en illustreer dat met verhalen van anderen en gênante zelfonthullingen van mezelf. Af en toe doe ik een test met het publiek. Bij veel theatervoorstellingen heb je een vierde wand: het publiek kijkt naar wat er op het podium gebeurt. Bij mij mag die wand juist weg. Ik wil contact maken met de zaal. Dat past ook veel beter bij het geven van een college.
Is theatercollege eigenlijk al een vast genre?
Nee, eigenlijk niet. Dat vind ik juist leuk. Is een theatercollege een college van een hoogleraar waarin je vooral feiten en cijfers krijgt? Of is het meer theater? Hoeveel verhalen vertel je? Hoeveel humor gebruik je? Je kunt er nog volop mee experimenteren. Humor vind ik daarbij belangrijk. Schaamte verwijst bijna altijd naar iets pijnlijks. We kunnen vaak beter met pijn omgaan als we er een beetje afstand van kunnen nemen. Humor kan die afstand creëren. Als er iets verschrikkelijks gebeurt, maken mensen er soms ook grappen over. Kijk maar naar politieke gebeurtenissen: er verschijnen meteen cartoons en memes. We hebben humor soms nodig om leed en pijn te kunnen verdragen.
Wat hoop je dat mensen meenemen uit jouw voorstelling?
Dat ze zichzelf en de relaties om hen heen warmer en beter kunnen maken. Ik wil dat mensen zich vermaken én iets leren. Maar uiteindelijk hoop ik vooral dat ze met elkaar in gesprek gaan. Dat ze naar huis gaan en denken: misschien hoef ik mezelf niet voortdurend te verstoppen. Misschien mag ik wat meer mezelf zijn. En misschien durf ik morgen tegen iemand te zeggen waar ik me eigenlijk voor schaam.
Want uiteindelijk is dat waar het mij om gaat: verbinding.
Nieuwsgierig geworden?
Aukje gaat op tour met haar theatercollege. Via de website (www.aukjenauta.nl) kun je eenvoudig een kaartje kopen. Neem vooral je dochter, moeder, broer of zus mee. Juist samen kan de voorstelling een mooie aanleiding zijn voor een goed gesprek.
About LARTA.art
Nooit meer doen alsof
In Nooit meer doen alsof laat Aukje zien hoe schaamte een krachtige, positieve emotie kan zijn. Op basis van wetenschappelijk onderzoek toont ze de schoonheid van schaamte én hoe je deze emotie kunt inzetten als wegwijzer naar wat je het liefste wil. Denk je schaamte om en durf je verlangens waar te maken.
